Η Ηθική Υποχώρηση της Ελλάδας – από την προσφορά και το φιλότιμο, στην απάθεια και την επίδειξη

Μέσα στις πολλές ιδεολογικές στρεβλώσεις που υφιστάμεθα στη σύγχρονη Ελλάδα, τις περισσότερες φορές υπό την αριστερή ιδεολογική επίδραση, η έννοια της «αρχοντιάς» συνυφάνθηκε με τον πλούτο και την αυταρχικότητα και περιορίσθηκε εκεί. Αργότερα συκοφαντήθηκε και υποτιμήθηκε ως «πατριαρχία» που πρέπει να τσακιστεί. Είναι έτσι, όμως ; Κατά τη γνώμη του Κ.Τσάτσου, «αρχοντιά» είναι κοινό χαρακτηριστικό της κοινωνικής συμπεριφοράς των ελλήνων ανεξαρτήτως πλούτου και κοινωνικής θέσης.

του Θεόδωρου Γιαννακόπουλου

Πράγματι, υπό την επίδραση της αριστερής ρητορικής, η “αρχοντιά” ταυτίστηκε με την ταξική καταπίεση, παρουσιάστηκε ως εργαλείο εξουσίας των “έχοντων” επί των “μη εχόντων”, και έτσι απαξιώθηκε ως έννοια – σχεδόν δαιμονοποιήθηκε.

Όμως η ελληνική αρχοντιά δεν ήταν προνόμιο της περιουσίας· ήταν τρόπος ύπαρξης. Ήταν η ευγένεια χωρίς δουλοπρέπεια, η γενναιοδωρία χωρίς επίδειξη, η αξιοπρέπεια του μικρασιάτη πρόσφυγα, του νησιώτη ναυτικού, του δημοδιδασκάλου της επαρχίας, του φτωχού που «δεν ζητάει, γιατί ντρέπεται».

Υπήρξαν εποχές που οι περισσότεροι των πλουσίων ήσαν πραγματικοί άρχοντες• ευγενείς, ευπατρίδες, μορφωμένοι, ηθικοί. Ήσαν δοτικοί προς τους γνωστούς και την κοινωνία: άφησαν κληροδοτήματα, μέσω των οποίων σπούδασαν ή έμαθαν τέχνη με υποτροφία φτωχά παιδιά του τόπου τους, ανηγέρθησαν νοσοκομεία, γέφυρες, υδροδοτήθησαν τα χωριά τους, ιδρύθησαν σχολεία, εχτίσθησαν εκκλησίες, συντηρήθηκαν μνημεία, αγοράστηκαν όπλα για τις Ένοπλες Δυνάμεις της χώρας, στηρίχθηκε ο Πολιτισμός.

Αντιστοίχως και οι περισσότεροι των φτωχών είχαν μία αρχοντιά στη συμπεριφορά τους• ήσαν εμπνευστές, λειτουργοί και συνεχιστές της λαϊκής σοφίας. Ταπεινοί αλλά και υπερήφανοι σε θέματα αξιοπρέπειας, πρόθυμοι εθελοντές και αρωγοί στις δυσκολίες της κοινότητας, ευγνώμονες αποδέκτες προσφορών, φιλότιμοι αλλά και ευθείς στην κρίση τους.
Από τον συνδυασμό αυτόν (της αρχοντικής γενναιοδωρίας των δυνατών και την αρχοντική αξιοπρέπεια και φιλότιμο των αδυνάτων), προήλθε ο λαϊκός μας πολιτισμός, η ρωμέικη παράδοσή μας, η αισθητική μας, το ήθος και τα ωραία έθιμά μας. Ένας πολιτισμός που δεν γράφτηκε σε πανεπιστημιακά συγγράμματα, αλλά σφυρηλατήθηκε καθημερινά στο μετερίζι της τιμιότητας και των εμπορικών συμφωνιών, στην αυλή του καφενείου, στο κεφαλόσκαλο της εκκλησιάς, στην κοινή προσπάθεια της κοινότητας για το χτίσιμο του σπιτιού του συγχωριανού.

Σήμερα, πλείστο μέρος των πολιτικών μας και των διαμορφωτών κοινής γνώμης, χλευαστικά αναφέρεται σε εκείνη την συμπεριφορά ως «πατριαρχκή» και επομένως υποχρεωτικώς εξοβελιστέα από την σύγχρονη ελληνική πραγματικότητα. Την ίδια ώρα, πολλοί πλούσιοι έχουν μεταμορφωθεί σε αμόρφωτα τέρατα με “πτυχία” χωρίς παιδεία, τόσο άδειοι στο μυαλό από τη λογική και την καρδιά από τα αισθήματα. Αλαζόνες, κακομαθημένοι, αποκομμένοι από τα πραγματικά κοινωνικά προβλήματα, ούτε καν σαν σκέψη δεν περνά από το νού τους η συνήθεια των παλαιών για ηθική υποχρέωση επιστροφής στην κοινωνία μέρους του πλούτου τους. Αντιστοίχως, πολλοί φτωχοί έχουν εθελουσίως μετατραπεί σε «κάγκουρες» της προσποίησης, της τεμπελιάς, της κατάντιας και της φιλαυτίας. Κατανάλωση χωρίς παραγωγή, δικαιώματα χωρίς καθήκοντα, αξιώσεις χωρίς αξιοσύνη. Κουρασμένοι χωρίς να έχουν εργαστεί, απαιτητικοί χωρίς να έχουν προσφέρει, υπερόπτες με δανεικές ζωές από την «Πολιτεία» που τους οφείλει κάθε είδους «Pass».

Αμφότεροι αποπροσανατολισμένοι από τις πραγματικές υποχρεώσεις τους και δυνατότητές τους για κοινωνική ανασυγκρότηση, τυφλοί μιμητές ξένων προτύπων. Το αίτημα για επαναφορά της ευγένειας, της προσφοράς, της ταπεινής υπερηφάνειας και της γνήσιας ελληνικής ψυχής, δεν είναι ρομαντισμός: είναι όρος εθνικής επιβίωσης. Η αποκατάσταση της αρχοντιάς –ως υπαρξιακής στάσης και όχι κοινωνικής κατηγορίας– είναι κρίσιμο στοιχείο για την ηθική και πολιτισμική ανασυγκρότηση της κοινωνίας μας. Σε μια εποχή όπου η χυδαιότητα βαφτίζεται αυθεντικότητα και η επιδειξιoμανία ονομάζεται «δικαίωμα στην έκφραση», η ανάκτηση της αρχοντιάς, ως αρετής που ενώνει, εξευγενίζει και εξισορροπεί, είναι περισσότερο από ποτέ αναγκαία. Δεν πρόκειται για νοσταλγία, αλλά για πολιτισμική άμυνα.

Επομένως, το ζητούμενο δεν είναι άλλη μία διαχείριση της παρακμής, αλλά μια βαθιά, εθνική πολιτική και κοινωνική αναγέννηση. Μια Πολιτική, με πυξίδα την φιλοπονία και την παραγωγή, που θα επαναπατρίσει το ανθρώπινο κεφάλαιο της χώρας, το brain gain, και θα εμπνεύσει τους ισχυρότερους –οικονομικά, θεσμικά, πνευματικά– να συνδράμουν ουσιαστικά στην εθνική προσπάθεια ανασυγκρότησης. Με εργαλείο την Παιδεία που μορφώνει και δεν εκμαυλίζει. Την εφαρμογή του Νόμου χωρίς εξαιρέσεις. Τη Λογοδοσία για όλους. Την ακύρωση εθνοκτόνων νόμων που υπονομεύουν την ταυτότητα και τη συνοχή μας, και κυρίως, με ένα νέο-παλαιό ήθος.