Στις 2 Σεπτεμβρίου κάθε έτους η Ορθόδοξη Εκκλησία μας τιμά τη μνήμη του Αγίου Μάμα, του νεαρού μάρτυρα που γεννήθηκε το 260 μ.Χ. στη Γάγγρα της Παφλαγονίας. Όπως αναφέρει σε δημοσίευμά του το Saint, οι γονείς του, Θεόδοτος και Ρουφίνα, χριστιανοί και οι δύο, βρίσκονταν τότε στη φυλακή. Εκεί πέθαναν προσευχόμενοι, αφήνοντας τον Μάμα ορφανό από βρέφος ακόμα.
Σήμερα ακούνε τα «χρόνια πολλά» όσοι ονομάζονται Μάμας, Μάμαντας και Μάμα.
Ο βίος του αγίου
Τον ανέλαβε μια πλούσια χριστιανή γυναίκα, η Αμμία. Τον μεγάλωσε με μητρική στοργή και σύμφωνα με το πνεύμα του Ευαγγελίου. Ο μικρός την αποκαλούσε συνεχώς «μάμα», δηλαδή μαμά, και από εκεί πήρε το όνομά του.
Στα δεκαπέντε του χρόνια οι ειδωλολάτρες τον συνέλαβαν, επειδή ομολογούσε δημόσια και χωρίς φόβο τον Χριστό. Τον χτύπησαν αλύπητα, κρέμασαν μολυβένιο βαρίδι στον λαιμό του και τον έριξαν στη θάλασσα. Με τη δύναμη του Θεού σώθηκε. Τον ξαναέπιασαν, τον έβαλαν σε αναμμένο καμίνι και ύστερα τον έδωσαν τροφή στα θηρία. Και από αυτά σώθηκε θαυματουργικά. Τελικά διαπέρασαν την κοιλιά του με τρίαινα. Έτσι αναχώρησε μαρτυρικά και ένδοξα από τη ζωή αυτή.
Ο βίος του φέρνει στον νου τα λόγια του Κυρίου από το κατά Ματθαίον ευαγγέλιο: «ὅστις οὖν ταπεινώσει ἑαυτὸν ὡς τὸ παιδίον τοῦτο, οὗτος ἐστὶν ὁ μείζων ἐν τῇ βασιλείᾳ τῶν οὐρανῶν». Δηλαδή, όποιος ταπεινώσει τον εαυτό του σαν το παιδάκι αυτό, αυτός είναι ο μεγαλύτερος στη βασιλεία των ουρανών.
Ο Άγιος Μάμας είναι πολιούχος της Μόρφου στην Κύπρο. Η εορτή του παραμένει σταθερή κάθε χρόνο στις 2 Σεπτεμβρίου.
Η επιρροή του Αγίου Μάμα και οι Ακρίτες
Ο Άγιος Μάμας έγινε μεγαλομάρτυρας, παιδομάρτυρας, θαυματουργός, μυροβλύτης, προστάτης γεωργών και ακριτών, στρατιωτικός άγιος. Η πνευματική του επιρροή επεκτάθηκε σε όλη την οικουμένη, δείγμα ζώσας σχέσης με τους ανθρώπους και ένδειξη αιώνιας ζωής.
Ιδιαίτερη εντύπωση προκαλούν τα πολλά στίγματα του Αγίου Μάμα που εντόπισαν οι ερευνητές στον χάρτη της Μεσογείου. Από τα πιο φυσικά, όπως Μικρά Ασία, Κύπρος, Λίβανος, Συρία, Ισραήλ, Ελλάδα και Ιταλία, έως τα πιο αναπάντεχα: βόρεια Γαλλία, βόρεια Ισπανία και Πορτογαλία.
Ο Άγιος Μάμας συνδέθηκε με τους ακρίτες και τη βυζαντινή συνοριακή παράδοση επειδή η λατρεία του διαδόθηκε από πολεμιστές (όπως οι Μαρδαΐτες) στα σύνορα και τα νησιά της αυτοκρατορίας, όπου καθιερώθηκε ως προστάτης άγιος και «ακρίτας» της Μεσογείου.
Σώμα Μαρδαϊτών πολεμιστών έφερε τη λατρεία του Αγίου Μάμα στην Κύπρο (περιοχή Μόρφου) κατά τον 7ο αιώνα.
Ακριτικός χαρακτήρας: Ο Άγιος Μάμας παρουσιάζεται στη λαϊκή παράδοση ως γενναίος υπερασπιστής, που εξημερώνει τα άγρια θηρία και τα λιοντάρια, παρόμοια με τους ακριτικούς θρύλους.
Διάδοση στη Μεσόγειο: Η φήμη του ως θαυματουργού και προστάτη εξαπλώθηκε ευρύτατα μέσω των θαλασσινών και των στρατιωτικών οδών.
Οι Μαρδαΐτες
Οι Μαρδαΐτες ήταν ένας ατίθασος, χριστιανικός ορεινός πληθυσμός που έζησε στην περιοχή της οροσειράς του Αμανού και του Ταύρου (στα σημερινά σύνορα Τουρκίας-Συρίας). Κατά τον 7ο αιώνα, αναδείχθηκαν σε κρίσιμο στρατιωτικό παράγοντα της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, λειτουργώντας ως οι πρώτοι αυθεντικοί «ακρίτες» της ανατολικής μεθορίου.
Ο ιστορικός τους ρόλος χωρίζεται σε δύο μεγάλες φάσεις:
1. Οι «Αντάρτες» των Συνόρων κατά των Αράβων (7ος αιώνας)
Ασπίδα του Βυζαντίου: Μετά την αραβική κατάκτηση της Συρίας, οι Μαρδαΐτες αρνήθηκαν να υποταχθούν στο Χαλιφάτο. Οργανώθηκαν σε ένοπλα σώματα ανταρτών (το όνομά τους στην αραβική γλώσσα σήμαινε «αντάρτες» ή «επιδρομείς») και διεξήγαγαν σφοδρό ανταρτοπόλεμο στα μετόπισθεν των Αράβων.
Η σωτηρία της Κωνσταντινούπολης: Κατά την πρώτη αραβική πολιορκία της Κωνσταντινούπολης (674–678), οι Μαρδαΐτες, με την υποστήριξη του αυτοκράτορα Κωνσταντίνου Δ’, εξαπέλυσαν μεγάλες επιδρομές στον Λίβανο και τη Συρία φτάνοντας μέχρι την Ιερουσαλήμ. Η δράση τους ανάγκασε τους Άραβες να υπογράψουν ταπεινωτική συνθήκη ειρήνης.
2. Η Μετοικεσία και η ανάδειξη σε «Πεζοναύτες» (688 μ.Χ.)
Η Συνθήκη του 688: Η δράση των Μαρδαϊτών ήταν τόσο καταστροφική για το Χαλιφάτο των Ομεϋαδών, που ο Χαλίφης ανάγκασε τον Βυζαντινό αυτοκράτορα Ιουστινιανό Β’ να δεχτεί τη μετακίνησή τους ως βασικό όρο για την ειρήνη. [10]
Μεταφορά στον ελλαδικό χώρο: Περίπου 12.000 Μαρδαΐτες αποσύρθηκαν από τα ανατολικά σύνορα. Ο Ιουστινιανός Β’ τους εγκατέστησε σε στρατηγικά σημεία για να ενισχύσει τις άμυνες της αυτοκρατορίας:
- στη νότια Μικρά Ασία (Παμφυλία/Θέμα Κιβυρραιωτών),
- στην Πελοπόννησο (Λακωνία),
- στην Ήπειρο (Νικόπολη)
- και στα Επτάνησα (Κεφαλονιά).
Κωπηλάτες και Πεζοναύτες: Στις νέες τους πατρίδες εξελίχθηκαν σε κορυφαίους ναυτικούς και αποτέλεσαν τον σκληρό πυρήνα των πληρωμάτων και των πεζοναυτών του βυζαντινού πολεμικού ναυτικού για τους επόμενους αιώνες. [10]
Η πολιτισμική κληρονομιά
Η μετακίνησή τους άφησε βαθιά ίχνη. Θεωρείται ότι μέρος αυτών των πολεμιστών μετέφερε τη λατρεία του Αγίου Μάμα (που ήταν ο προστάτης τους) στην Κύπρο και το Αιγαίο. Παράλληλα, οι ερευνητές πιστεύουν ότι οι Μαρδαΐτες αποτέλεσαν μία από τις βασικές ιστορικές πηγές έμπνευσης για τη δημιουργία των Ακριτικών Τραγουδιών. [12]
Ἀπολυτίκιον
Ήχος γ’. Θείας πίστεως.
Θείον βλάστημα, Μαρτύρων πέλων, ηκολούθησας, ασχέτω πόθω, τοις ενθέοις αληθώς τούτων ίχνεσι και του Σωτήρος κηρύξας το όνομα, εθαυμαστώθης σοφέ δι’ αθλήσεως. Μάμα ένδοξε, Χριστόν τον Θεόν ικέτευε, δωρήσασθαι ημίν το μέγα έλεος.
Έτερον Ἀπολυτίκιον
Ἦχος α’.
Τῆς Παφλαγόνου τὸ κλέος, καὶ Γαγγραίων τὸ στήριγμα, φύλαξ καὶ φρουρὸς τῶν Κυπρίων, ἀνεδείχθης, Μαμὰ ἔνδοξε. Τὴν Θάλασσαν διῆλθες ὥσπερ ζῶν, καὶ ταύτης τρικυμίας χαλινῶν, θαυμασίως λάρνακά σου, Μόρφου τὴ πάλει, Μάρτυς κατεστήριξας- διὸ ἐν τὴ μνήμη σου, σοφέ, εὐῶδες μύρον βρύει ἐξ αὐτῆς. Δόξα Θεῶ τῷ ἐνεργούντι, διὰ σοῦ πάσιν ἰάματα.
Έτερον Ἀπολυτίκιον
Ἦχος δ’.
Ὁ Μάρτυς σου Κύριε, ἐν τῇ ἀθλήσει αὐτοῦ, τὸ στέφος ἐκομίσατο τῆς ἀφθαρσίας, ἐκ σοῦ τοῦ Θεοῦ ἡμῶν· ἔχων γὰρ τὴν ἰσχύν σου, τοὺς τυράννους καθεῖλεν ἔθραυσε καὶ δαιμόνων τὰ ἀνίσχυρα θράση. Αὐτοῦ ταῖς ἱκεσίαις Χριστέ ὁ Θεός, σῶσον τὰς ψυχὰς ἡμῶν.
Έτερον Ἀπολυτίκιον
Παφλαγονίας ὁ κλάδος καὶ μαρτύρων ἀγλάϊσμα, πόλεως Μόρφου τὸ κλέος καὶ Κυπρίων τὸ καύχημα, Λεόντων χάσματα ἔφραξας, Μάμα σοφέ, καὶ μαρτυρίου τὸν στέφανον κομισάμενος. Δόξα τῷ σὲ δοξάσαντι καὶ θαυμαστῶς ἐνισχύσαντι, δόξα τῷ χορηγοῦντι διὰ σοῦ πᾶσιν ἰάματα.
Κοντάκιον
Ἦχος γ’. Ἡ Παρθένος σήμερον.
Ἐν τῇ ράβδῳ Ἅγιε, τῇ ἐκ Θεοῦ σοι δοθείσῃ, τὸν λαόν σου ποίμανον, ἐπὶ νομὰς ζωηφόρους· θήρας δέ, τοὺς ἀοράτους καὶ ἀνημέρους, σύντριψον, ὑπὸ τοὺς πόδας τῶν σὲ ὑμνούντων, ὅτι πάντες οἱ ἐν κινδύνοις, προστάτην Μάμα, θερμόν σε κεκτήμεθα.
Ὁ Οἶκος
Τὸν ἐν πάσῃ τῇ γῇ περιβόητον Μάρτυρα, καὶ ἐν τοῖς οὐρανοῖς σὺν Ἀγγέλοις χορεύοντα, ὑμνήσωμεν Μάμαντα, τὸν πρὶν τὰς ἐλάφους ἐν ταῖς ἐρήμοις καινῶς ἀμέλγοντα, καὶ νῦν περιούσιον λαὸν Κυρίου, ῥάβδῳ δυνάμεως, ὡς ποιμένα καλῶς περιέποντα, καὶ ὁδηγοῦντα εἰς τόπον χλόης, ἔνθα ὑπάρχει ἀληθῶς τοῦ Παραδείσου ἡ τρυφή. Ὅθεν πάντες οἱ ἐν κινδύνοις, προστάτην Μάμα, θερμὸν σε κεκτήμεθα.
Κάθισμα
Ἦχος πλ. δ’. Τὴν Σοφίαν καὶ Λόγον.
Εὐσεβείας ὑπάρχων γόνος σεπτός, ἀσεβείας ἐδείχθης ἐκμειωτής, ὦ Μάμα πανεύφημε, τῇ δυνάμει τοῦ Πνεύματος· ἐν γὰρ σταδίῳ πλάνην, εἰδώλων διήλεγξας, καὶ εὐθαρσῶς Τριάδα, ὑμνεῖσθαι ἐκήρυξας· ὅθεν καὶ θηρίοις, ἐκδοθεὶς ἀθλοφόρε, τὸν θῆρα ἐνέκρωσας, καὶ ἀρχέκακον δράκοντα· διὰ τοῦτο βοῶμέν σοι· Πρέσβευε Χριστῷ τῷ Θεῷ, τῶν πταισμάτων ἄφεσιν δωρήσασθαι, τοῖς ἑορτάζουσι πόθῳ, τὴν ἁγίαν μνήμην σου.
